Skip to main content

Ekphrasis in Villa Empain


Elkaar begrijpen zonder gemeenschappelijke taal

Woord en beeld. Tekst en hedendaagse, visuele kunst. Het roept een brede waaier aan mogelijkheden op. Voor de groepstentoonstelling Ekphrasis in Villa Empain bracht kunstcriticus/historicus Bruno Corà, tevens directeur van de Burri Stichting in Italië, meer dan 40 na-oorlogse kunstenaars uit de hele wereld samen die creëren met talige taal. ‘Niet alleen in visueel, beeldend werk, maar ook in de vorm van boeken, pamfletten, essays, romans, poëzie en statements.’

In het oud-Grieks betekent ekphrasis een lovende en beeldende beschrijving van een echt of fictief kunstwerk. ‘De proza en poëzie uit de Oudheid bulken van beroemde voorbeelden van ekphrasis. Tot de meest gekende in de Westerse cultuur behoren de beschrijving van het schild van Achilles in het epos de Ilias, toegeschreven aan Homerus, en het bezingen van het schild van Aeneas in het dichtend boekwerk De Aeneis van Vergilius,’ verduidelijkt Bruno Corà.

We hebben de majestueuze art deco-tempel nog niet eens betreden, of we treffen al drie losse woorden aan TEMPSLA en AND, allen speels verspreid over de ramen van de voor- en de zijgevel. Deze sterk vereenvoudigde picturale woordenschat is door Peter Downsbrough geniaal in de ruimte geïntegreerd. De Amerikaanse kunstenaar/architect deed gelijkaardige ingrepen in en rond het zwembad van de villa. In het salon verbond hij de woorden ASAND en HERE met zwarte lijnen. In Villa Empain komt Downsbroughs werk prachtig tot zijn recht. ‘Als voorbereiding heeft hij de villa verschillende keren bezocht. Sommige woorden zijn niet eens zichtbaar voor het publiek,’ vertelt Corà. Naast deze interventies zijn er nog twee andere werken speciaal voor de expo ontworpen. Ter hoogte van de trap lezen we een van zijn vele statements van Lawrence Weiner ANYTHING ADDED TO SOMETHING, waarmee hij potentiële scupturen beschrijft. In het atrium hangt een eigenzinnige sculptuur van de uit Saudi-Arabië afkomstige Nasser Al Salem. Volgens de bezoekersgids is het - voor ons onleesbare - schrift Arabische kalligrafie en een vers uit de koran.

Peter Downsbrough, AND, AS, PLACE, THEN, THERE (detail), 2019, beschilderd staal, Courtesy the artist © Thibault De Schepper


Peter Downsbrough, AND AS HERE, 2019, beschilderd staal, Courtesy the artist © Thibault De Schepper

Peter Downsbrough, ET-LE, TEMPS, LA, AND (detail), 2019, plakletters, Courtesy the artist © Thibault De Schepper
Lawrence Weiner, Anything added to something, 2009, © Thibault De Schepper
Nasser Al Salem, An Emal fe Sabeghate (detail), 2019, beschilderd staal, courtesy the artist and Athr Gallery, Jeddah, © Thibault De Schepper

Waar Flamboyant, de voorjaars/zomertentoonstelling in Villa Empain, met zijn schilderijen en art deco-objecten de esthetische en materiaal-technische kaart trok, vertrekt Ekphrasis vanuit ideeën en filosofische reflecties die o.a. het wezen en de betekenis van kunst in vraag stellen. Voor de tentoonstelling koos Corà voor kunstenaars wiens artistieke productie vaak diep verankerd is in de (neo)conceptuele kunst. Zoals een cryptische installatie Now They Are I van Art & Language, het Britse collectief dat een essentiële rol speelde in het ontstaan van de conceptuele kunst. We zien hoe een groot muuroppervlak is volgehangen met theoretische teksten waarvan de lectuur vaak is onderbroken door getekende portretten van auteurs. Aangenaam verrast waren we bij het zien van Vincenzo Agnetti’s in bakeliet gegraveerde zinnen uit de serie Assioma en zijn poëtische Libro quasi dimenticato a memoria, maar ook door enkele neoninstallaties zoals Tracey Emins autobiografische, openhartige You Make Made me Feel Like This en Joseph Kosuths flashy roze Verba animo desunt / But words fail his desire. De eerste zin, een citaat uit Ovidius’ Metamorfosen, kunnen we vrij vertalen als Zijn geest vindt geen woorden meer. Veel kunstenaars gebruiken taal om hun ideeën te verspreiden zoals Amerikaanse kunstenares Barbara Kruger met de politieke propositie Is blind idealism reactionary? en Jenny Holzer, die ons vorige zomer nog innam met haar monumentale tekstueel-artistieke (LED-)installaties in het Guggenheimmuseum in Bilbao, maar van wie twee proposities uit de serie Living er hier wat verweesd bijstaan. Sommige werken blijven op het netvlies gebrand zoals de zwart-wit kortfilm La Pluie (Project pour un texte) waarin Marcel Broodthaers met inkt blijft doorschrijven, terwijl een heftige regenbui de futiliteit van de daad onderstreept, of twee wollen tapijten van de Armeense kunstenaar Mekhitar Garabedian. Het sierlijke kalligrafische lettermotief katapulteert ons even terug naar de lessen schoonschrift uit onze kindertijd. In lijn met de filosofie van de Boghossianstichting die culturen van Oost en West verbindt, valt het op hoe Corà hiermee rekening hield door ook installaties/fotografische beelden van kunstenaars zoals de Marokkaanse Mounir Fatmi, de Palestijnse Taysir Batniji en de Iraanse Shirin Neshat, waarin we ook op de moeilijkheden botsen om elkaar te begrijpen zonder gemeenschappelijke taal.


Art & Language, Now They Are I, 2015, inkt en verf op papier, courtesy the artists and Kadel Willborn, Düsseldorf
Vincenzo Agnetti, Assioma - History is expansion of memory, 1970, Courtesy Archivio Vincenzo Agnetti, Milaan © Thibault De Schepper
Vincenzo Agnetti, Assioma - The word stripped of ambiguity of language becomes a universal tool, 1971, Courtesy Archivio Vincenzo Agnetti, Milaan © Thibault De Schepper

Vincenzo Agnetti, Libro quasi dimenticato a memoria, 1970opengewerkt en doorboord boek, met cover van blauw katoen, Courtesy Archivio Vincenzo Agnetti, Milaan © Thibault De Schepper

Tracey Emin, You made me feel like this, 2018, neon, courtesy the artist en Xavier Hufkens, © Thibault De Schepper

Joseph Kosuth, Maxima Proposito (Ovidio) #5, 2017, rechtstreeks op de muur gemonteerde rode neonletters, courtesy the artist and Vistamare / Vistamare studio, Pescara, Milaan © Thibault De Schepper
Barbara Kruger, Is blind idealism reactionary?, 2011, archival pigment print, courtesy the artist and Sprüth Magers, Berlijn / Londen / Los Angeles, © Thibault De Schepper
Jenny Holzer, If you’re smart, you watch for changes…, Text: Living Series (1980-1982), 1980-1982,handgeschilderd glazuur op metalen bord: rood op wit, courtesy Sprüth Magers, Berlijn / Londen / Los Angeles © Thibault De Schepper
Jenny Holzer, It can be helpful to think of them…, Text: Living Series (1980-1982), 1980-1982,handgeschilderd glazuur op metalen bord: zwart op wit, courtesy Sprüth Magers, Berlijn / Londen / Los Angeles © Thibault De Schepper
Jenny Holzer, (L) If you’re smart, you watch for changes…, (R) It can be helpful to think of them…, Text: Living Series (1980-1982), 1980-1982,handgeschilderd glazuur op metalen bord: (L) rood op wit, (R) zwart op wit, courtesy Sprüth Magers, Berlijn / Londen / Los Angeles © Thibault De Schepper
Marcel Broodthaers, Le Corbeau et le Renard, l’Agora, 1968, acryl en lichtgevoelige laag op doek, privécollectie, Brussel, © Thibault De Schepper
Marcel Broodthaers, (L) Botte et toile photographique, 1968, rubberen laars en fotodoek met manuscript in negatief, (M) Le Renard, l’Agora, 1968, zinken kookketel en verfrommeld fotodoek, (R) Le Corbeau et le Renard, l’Agora, 1968, acryl en lichtgevoelige laag op doek, privécollectie, Brussel, © Thibault De Schepper
Marcel Broodthaers, La Pluie (Projet pour un texte), 1969, zwart-witfilm ong. 2 minuten, Estate Marcel Broodthaers, © Thibault De Schepper
Marcel Broodthaers, La Pluie (Projet pour un texte), 1969, zwart-witfilm ong. 2 minuten, Estate Marcel Broodthaers, © Thibault De Schepper
Marcel Broodthaers, La Pluie (Projet pour un texte), 1969, zwart-witfilm ong. 2 minuten, Estate Marcel Broodthaers, © Thibault De Schepper

Mekhitar Garabedian, fig. a, a comme alphabet, wol, (L) privécollectie Lier en (R) privécollectie Mechelen, 2016, © Thibault De Schepper
Mounir Fatmi, Union impossible, 2013, typemachine, kalligrafie-elementen, Galila’s collectie, België
Taysir Batniji, Imperfect lovers, 2019, Neon, Courtesy Galerie Eric Dupont, Parijs, © Thibault De Schepper
Shirin Neshat, Nida, 2012, inkt op zilvergelatinedruk, privécollectie, Tiegem, © Thibault De Schepper

Een andere reden om naar deze tentoonstelling te gaan zien is de aanwezigheid van enkele bijzondere werken gemaakt door grondleggers van de Arte Povera. Zoals Jannis Kounellis’ ongetiteld eerbetoon aan verzen van een vroegtijdig gestorven bevriend dichter. Op een ruwe, ijzeren drager zijn vier spiegelgladde, houten pijpen aangebracht. Zoals het goede kunst betaamd blijft het wat ondoorgrondelijk. Naast Kounellis vielen ons eveneens het werk AELLEIGIACCAIEERERREOBIOETITII [sicop, waarin de Alighiero (e) Boetti zijn eigen identiteit opheft door de letters van zijn naam te herhalen en door elkaar te plaatsen. En het, deels met zout gemaakte Senza titolo (Place person time each affecting the other) van Pier Paolo Calzolari.

Jannis Kounellis, Untitled, 1988, ijzer, hout, pijpen en papier, courtesy Edouard Simoens Gallery, Knokke © Thibault De Schepper
Alighier Boetti, AELLEIGIACCAIEERREOBIOETITII, 1973, balpen op papier, Vanmoerkerke collectie, Oostende, © Thibault De Schepper
Pier Paolo Calzolari, Senza titolo (Place person time each affecting the other), 1982, Melton, zout, Privécollectie, Italië, © Thibault De Schepper

Ekphrasis is een schot in de roos. Geïnspireerd door politiek, religie en cultuur, en gevoed door muziek, literatuur en film, slaagt de tentoonstelling erin te laten zien wat talige taal binnen de beeldende kunst is en vermag, wat de limieten en de kansen zijn.

© SC

Ekphrasis - Writing in Art, tot 9 februari 2020 in Villa Empain, Avenue Franklin Roosevelt 67, Brussel. Open di-zo van 11-18u. www.villaempain.com 

Dit artikel is gepubliceerd in HART Nr. 199, 26 december 2019.

Jaume Plensa, Nuage XIV, 2016, roestvrij staal, Courtesy Galerie Lelong & Co, Parijs / New York, © Thibault De Schepper
Ben, Vous n’avez qu’à fermer les yeux, 1998, acryl op doek, Boghossian collectie, Brussel, © Thibault De Schepper
Fred Eerdekens, Muse, 2011, hout, synthetisch materiaal, terracotta, lichtprojector, courtesy the artist, © Thibault De Schepper
Fred Eerdekens, I Hate Words, 2005, PVC, lichtprojector, courtesy the artist, © Thibault De Schepper
Mario Merz, Disegno per 144 libertà, 1997, potlood op papier, privécollectie Rome, © Thibault De Schepper
Melik Ohanian, Deviation (01) - Disgrace, 2019, polystyreen, courtesy the artist and Dvir Gallery, Brussel / Tel Aviv © Thibault De Schepper
Thierry De Cordier, Writings from the back of my garden (Cover),1988, inkt op papier, courtesy the artist en Xavier Hufkens, Brussel © Thibault De Schepper
Jan Vercruysse, MUZIEKDOOS (detail), 1988, taal + de materialen waarnaar verwezen, courtesy the artist and Dvir Gallery, Brussel / Tel Aviv, © Thibault De Schepper

Comments

Popular posts from this blog

Panamarenko

35 YEARS PANAMARENKO & DEWEER GALLERY - A BRILLIANT STORY SINCE 1983 Als Panamarenko niet bestond, ze moesten hem uitvinden. De zelfverklaarde fantast behoeft geen introductie. Van het einde van de jaren ’60 tot zijn pensioen in 2005 bricoleerde hij een kinderlijke droomwereld - van zelfgebouwde duikboten, vliegende schotels en zeppelins tot auto’s en kipachtige vogels. Zijn verwondering was de perfecte voedingsbodem voor zijn poëtische creaties, steeds balancerend tussen techniek en esthetiek, en nu op weg naar de eeuwige jeugd! Deweer Gallery bezit een schatkamer aan Panamarenko’s, en dat is bezwaarlijk overdreven. Tussen het begin van de jaren ’80 en 2005 verzamelde de familie Deweer een indrukwekkende hoeveelheid topstukken als V1 Barada Jet (1991), IJsvogel (2003) en Donnariet (2003). Naast unieke objecten zijn er ook heel wat tekeningen, modellen, fotografische prints, multiples en grafiek van de kunstenaar. Deweer Gallery is de enige galerie in België die zoveel werk van Pana…

LABOUR

Komplot brengt hedendaagse kunst naar Constantin Meuniermuseum
Kapitalisme, vroeger en nu
In het Constantin Meuniermuseum vindt een primeur plaats: een tijdelijke groepstentoonstelling met hedendaagse kunst. Onder de titel ‘LABOUR’ selecteerde curator en directeur van het nomadische curatorencollectief Komplot Sonia Dermience tien kunstenaars die aan de hand van bestaand of nieuw werk onderzoeken wat het sociaalrealisme en arbeid vandaag betekent.

We besluiten ons bezoek te combineren met een passage langs BOZAR. In dit kunstencentrum loopt momenteel (onder andere) de verdienstelijke expo ‘Bernard van Orley’. Maar waar het in BOZAR over de koppen lopen is, is er in het Meuniermuseum geen kat te bespeuren. En dat is eigenaardig. Constantin Meunier (1831-1905) is een van België’s grootste schilders/beeldhouwers. Hij verwierf succes met zijn waardige en grootse visualisaties van arbeiders. Van mijnwerkers tot glasblazers - Meunier verleende ze de status van helden van de industriële revolut…

delighted despondence

Buscábamos una diligencia a todo trance con mulas viciadas, dispuestas a rodar por los edificios, a romper los arreos y a matar al mayoral Darío de Regoyos
Loss and mourning, melancholy and dark beauty. These are the ingredients of La España Negra [Black Spain], a book that can be described as an alternative guide to wander through northern and central Spain, from the Cantabrian coast and the Basque Country to Madrid. This little jewel, published in 1898, is a child born out of a journey made in 1888 by two intimate friends, namely Belgian symbolist poet Émile Verhaeren and Spanish painter, and co-writer, Darío de Regoyos. It is a rare artistic dialogue between Spain and Flanders during the fin de siècle. Both having lost a parent - Verhaeren his father and Regoyos his mother - they started their travels as a way to mourn, to process their pain and create new memories and works that welled up from the depths of their soul.



Verhaeren and Regoyos searched for remote villages far from the b…

AMBERES - ROBERTO BOLAÑO - ANTWERP

Displaying a raw energy that he would later develop to establish himself as one of the most original writers of his generation, Roberto Bolaño’s early experimental novella Amberes (English: Antwerp) is a source of inspiration for a homonymous group exhibition at M HKA in Antwerp. Sofie Crabbé had a conversation with senior curator Nav Haq about the creativity, power and relevance of Bolaño’s writing and how it resonates in both contemporary and historical art.

Sofie Crabbé: Why did you choose Amberes as a source of inspiration for an exhibition?
Nav Haq: When I moved to Antwerp several years ago, a friend gave me a copy of this novella. I liked the fact that the prose’s actual relation to Antwerp remains elusive. The book is not about Antwerp. It would be really uninteresting to make a straight ‘Antwerp’ show. This exhibition is a way to do something more ambiguous. I am interested in the blurring between places in Amberes. Some places are like alter-egos for other places. Most of the s…

Yves Velter

Brief aan Yves Velter, geschreven naar aanleiding van de vernissage van de tentoonstelling Soul Contractions in de Paardenstallen in Kortrijk. 27.04.2019.

Beste Yves,
Relatief recent nodigde je me uit om een bezoek te brengen aan je atelier in de Romestraat in Oostende. We zijn geen intimi, ons contact bleef vooralsnog beperkt tot een beleefdheidsgroet op een vernissage. Je werk had ik wel al gezien. Zoals het monumentale tableau ‘Gaze of Hesitation’ dat dit najaar nog te zien was in de Mesdag Collectie in Den Haag. Dertien mensen in een zwart kostuum zijn er rond een reusachtige tafel iets aan het doen, wat nog het meest lijkt op vergaderen. Het tafelblad viel me meteen op. Je verbeeldt er immers een wateroppervlak dat me deed denken aan een diepe, onvoorspelbare oceaan. Het gesprek tussen de verschillende personages leek me afstandelijk. Dat meende ik af te leiden uit de strakke vormen, het grijsblauwe coloriet, maar misschien nog in de eerste plaats uit de gezichten. Daar waar ik oge…

David Denil

Met het boek LET US NOT FALL ASLEEP WHILE WALKING toont David Denil zich naast een clever beeldenmaker, een erudiet verteller en een voortreffelijk onderzoeker en analyticus. In deze lijvige pil brengt hij op een uiterst eigenzinnige, compromisloze manier stukken uit de turbulente geschiedenis van Oekraïne in kaart, meer specifiek de burgerrevolutie op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev - Maidan. Op 21 november 2013 vond daar de eerste van een golf demonstraties plaats tegen de corruptie en de rechtsonzekerheid. Een deel van de bevolking wilde het lot van Oekraïne aan de Europese Unie verbinden in plaats van aan Rusland.
LET US NOT FALL ASLEEP WHILE WALKING - een adaptatie van de frase ‘don’t let me walk around asleep’ uit het gedicht Days are Passing, Nights are Passingvan Taras Shevchenko - is een dynamisch en doorwrocht boek. Denil belicht er verschillende facetten van het conflict via found footage en eigen geënsceneerde fotografische opnames zwevend tussen droom en realiteit en o…

2817 - homage to Georges Perec

Dvir Gallery zit niet verlegen om hun liefde voor taal met ons te etaleren. Dvir is trouwens niet alleen een galerie, maar ook een prestigieuze uitgeverij in Israël. ‘Der Aufbruch’, de titel van een solo van de Poolse kunstenaar Miroslaw Balka vorig jaar, verwees naar een kortverhaal van Franz Kafka (1883-1924), waarin een man vertrekt, niet zozeer met een bepaalde bestemming gedachten, maar om zich los te wrikken uit zijn huidige situatie. Voor de huidige tentoonstelling ‘2817’ rolt Dvir Gallery de rode loper uit voor een andere intellectuele klepper: Georges Perec (1936-1982). Met de hulp van zijn zoonYotam Shalit-Intrator,directeur van de galerie, selecteerde Dvir Intrator, werk van tien kunstenaars die fungeren als een eerbetoon aan de Franse dichter en zijn oeuvre. Voor een goede lezing van de expo helpt enige voorkennis van het veelzijdige oeuvre van Perec. De tentoonstelling is een ware zoektocht. Een zaaltekst met wat duiding was geen overbodige luxe geweest.
Om te beginnen heb…

Sébastien Reuzé

Sébastien Reuzé onderzoekt het wezen van fotografie in FOMU
Een omgeving waar je in opgaat
‘Licht dat papier treft.’ De essentie van fotografie laat zich lapidair  samenvatten. De Franse fotograaf Sébastien Reuzé onderzoekt het wezen van fotografie, zijn bouwstenen. Zo blijkt ook in de tentoonstelling ‘Hotel Solaire’ in het FOMU Antwerpen waar hij kleuren, vormen en materialen inzet als woorden en zinnen van een eigen imaginair ‘univers ailleurs’ dat - als een carnivore plant - mooi oogt, maar ook gevaarlijk kan zijn. “Mijn beelden laveren tussen verschillende lezingen; ze zijn zoals een koorddanser, zoekend naar een evenwicht.”

Al wandelend doorheen de expositie voel je meteen: hier is geen documentair fotograaf aan het werk. We kijken naar fragmenten van de werkelijkheid, turen in een soort spiegels, het resultaat van analoge opnames geprint op gemanipuleerd lichtgevoelig papier. Amper hebben we een stap in de expo gezet of daar ontvouwt de zon zich in haar volle omvang. Op verschillen…

Dirk Braeckman

Na vier intense jaren waarin hij o.a. ons land vertegenwoordigde op de Biënnale van Venetië en exposities had van Texas tot Tsjechië, stelt Dirk Braeckman met ‘Dear deer ,’ nog eens tentoon bij zijn galerie Zeno X. De Belgische meester van de fluwelen betovering blijft er zijn nuchtere zelve bij. De verhoogde zichtbaarheid stimuleert, maar hij houdt het kleinschalig.
Braeckman wordt vaak in een adem geassocieerd met analoge, tijdloze prints op barietpapier, een non-conventionele, experimentele aanpak en uitgesponnen gradaties van grijs naar zwart, of omgekeerd. ‘Dear deer ,’ laat ons zien dat de tussen Gent en Waarschoot laverende kunstenaar zoveel meer registers bespeelt. In deze expo ontwaren we bv. werk in kleur. Dit is weliswaar geen primeur en het aandeel van kleurtinten blijft beperkt tot vier prints, maar voor Braeckmans doen is dit ongewoon. Neem nu het beeld ‘Dear deer , I hope’. Een merkwaardig alchemistisch samenspel van coloriet zorgt er voor een atmosferische, zinderende e…

Lina Bo Bardi

Brazilië's best bewaarde geheim
Lina Bo Bardi (1914-1992), Italiaans-Braziliaans multitalent, zou ‘Brazilië’s best bewaarde geheim’ zijn. Een halve eeuw was ze een centrale figuur binnen de cultuur van Brazilië. Haar bijdrage aan disciplines als architectuur en vormgeving is aanzienlijk. In het Design Museum van Gent kan je momenteel naar een klein fragment van haar oeuvre gaan kijken. Verschillende modernistische meubels staan er uitgestald, hoofdzakelijk ontworpen tussen 1948 en 1951 en geproduceerd in de Estúdio Palma, de praktijk die ze samen met de Italiaanse architect Giancarlo Palanti had opgericht. Lina Bo Bardi is echter zoveel meer. We doken in de diverse facetten van haar invloedrijke, complexe oeuvre en troffen er visie, innovatie en onverstoorde moed, wars van het narratief waarin ze opereerde, dat een mannelijke superioriteit dicteerde. ‘Ik ben een architect. Ik kan niet doorheen muren gaan. Ik ben geen heks. Het enige dat ik met muren kan doen is ze afbreken.’
Het is …