Skip to main content


Displaying a raw energy that he would later develop to establish himself as one of the most original writers of his generation, Roberto Bolaño’s early experimental novella Amberes (English: Antwerp) is a source of inspiration for a homonymous group exhibition at M HKA in Antwerp. Sofie Crabbé had a conversation with senior curator Nav Haq about the creativity, power and relevance of Bolaño’s writing and how it resonates in both contemporary and historical art.

Eva Donckers, Amberes, 2019, Photographic image campaign, Courtesy of the artist

Sofie Crabbé: Why did you choose Amberes as a source of inspiration for an exhibition?

Nav Haq: When I moved to Antwerp several years ago, a friend gave me a copy of this novella. I liked the fact that the prose’s actual relation to Antwerp remains elusive. The book is not about Antwerp. It would be really uninteresting to make a straight ‘Antwerp’ show. This exhibition is a way to do something more ambiguous. I am interested in the blurring between places in Amberes. Some places are like alter-egos for other places. Most of the scenarios in fact take place in Barcelona, Blanes and Castelldefels in Catalonia, where Bolaño was living. I am quite sure he came to Belgium, but it’s not clear if he visited Antwerp. Somehow, it’s like a projection or a dream of another place. In AmberesBolaño thematises everyday reality in a way that feels highly contemporary, as expressed through topics such as crime and corruption, sexual violence, relative truth, memory and erasure, marginality and urbanism, the male gaze, and the sea as a metaphor, all of which also resonate with the history and reality of Antwerp. To do this, he uses a range of character archetypes - detectives, victims, artists, poets, alter-egos, hunchbacks and vagabonds. The vagabond for example is quite interesting for me, because the life of a lot of artists is a bit like this, moving from place to place, making projects, etc. and taking inspiration from the places they visit. The experimental structure of the book is intriguing as well. It feels a bit like the fragmented way in which some television series such as True Detective are structured nowadays. We took these themes, character archetypes and the experimental structure as modes to reflect in this group exhibition. It was a way to ‘translate’ the book, rather than illustrate it.

Sofie Crabbé: Even though Bolaño is one of the significant, well-known writers from Latin America, and Spain, he is not so well-known in other countries like Belgium.

Nav Haq: Bolaño is only a little bit known over here for his more famous books The Savage Detectives and 2666His writings have, relatively speaking, only recently been translated from Spanish. We are grateful to the Roberto Bolaño Estate for allowing M HKA the privilege of printing the Dutch translation of Amberes for the first time. Our hope is that this exhibition can bring greater visibility and understanding to the work of this exemplary author.

Sofie Crabbé: Amberes marks a transition in the oeuvre of Bolaño. Can you explain this?

Nav Haq: The novella was completed in 1980. It is a detective story that displays a deep irreverence to the form and tradition of the novel. Avoiding linear narrative, it progresses using a multiplicity of perspectives, with images, scenes and characters called up in different forms each time, which lends itself nicely for a playful, though also serious group exhibition. Almost every page in Amberes is one chapter, and the whole remains elusive. Writing Amberes was the curious result of pragmatic thinking that led him to decide to focus on novels as a more reliable source of income than poetry to support a family. So yes, Bolaño wrote Amberes in a sort of transition from a free, avant-garde practice to something he wanted to publish and distribute. I also notice a sort of mirroring of this evolution in visual arts, where there was a transition from avant-garde to a market-oriented approach. But in the end he decided to keep hold of it thinking it was too radical a book for any publisher, and in fact it was only eventually published just before the author’s death.

Sofie Crabbé: In Amberes Bolaño quite often refers to real places and real people, like the Belgian poet and graphic artist Sophie Podolski that he mentions in chapters 2 and 7.

Nav Haq: Sophie Podolski was largely forgotten over here, until last year when there was the large overview ‘Sophie Podolski: Le pays où tout est permis’ at WIELS. There is a sort of rediscovery of her work. Bolaño was a great admirer of her writings and drawings, and he mentioned Podolski in quite a few of his stories. The literary journal
 Luna-park issue - which we have on display in the exhibition - provides the link between Bolaño and Podolski, as it was where he came across her writing for the first time, which he actually describes in another short story titled Vagabond in France and Belgium.

Sofie Crabbé: The exhibition presents the artworks of 33 artists. There are a couple of historical, exemplary works that engage with the contemporaneity of the themes in Amberes. Can you give an example?

Nav Haq: I selected the work Office Baroque by Gordon Matta-Clark (80 diaslides, radically dissecting of an empty office block of a former sea-freight company, sc). As an architect-turned-artist, Gordon Matta-Clark is interesting for different reasons. As mentioned, Bolaño had a disrespect to the form and tradition of the novel, and Gordon Matta-Clark showed a similar irreverence to architecture. Matta-Clark’s father, Roberto Matta, was a well-known modernist painter from Chile, where Roberto Bolaño also came from. Matta was an inspiration to Bolaño, who was an active member of the Infrarrealismo poetry movement during the mid-1970s, in the period when he lived in Mexico. The movement used a motto from Matta - they wanted to “Blow the brains out of the cultural establishment”Beside Gordon Matta-Clark, we show historical artworks made by other artists like David Lamelas and Stephen Willats, that they made in response to their experience of Antwerp.

 Stephen Willats, Concrete Window, 1991, Courtesy of the artist

Sofie Crabbé: Were there also new works produced for this exhibition?

Nav Haq: Yes, several new works have been produced. Rinus Van de Velde made a new charcoal drawing, together with a series of hand-made ‘props’. Just like Bolaño, who placed himself as an alter-ego in Amberes  and in many of his later books, the carefully crafted self-portraits of Van de Velde, exploring the personas constructed by figures of the Western artistic canon, should rather be seen as being an alter-ego as well. The self can be a space to explore fiction and how we might want to see our narratives in the world.

 Rinus Van de Velde, Given only one life,…, 2019, Courtesy Tim Van Laere Gallery, Antwerp

Bart Prinsens also made a new installation Convergentiepunt (Point of Convergence). Made of metal rod, this work depicts a certain crossroads in Antwerp that Prinsen is familiar with. It is a particular landmark that has been partially erased and reconstructed over time.

 Bart Prinsen, Convergentiepunt (Point of Convergence), 2019, Courtesy of the artist

 Bart Prinsen, Convergentiepunt (Point of Convergence), 2019, Courtesy of the artist

There are also a couple of fantastic new works by Mathieu Verhaeghe who has a philosophical, existential way of thinking. We are presenting, for example, works from his ongoing Sausage Series. The work is a nod to Bolaño’s most direct reference to Antwerp in chapter 49 of Amberes. It reads: “In Antwerp, a man was killed when his car was run over by a truck full of pigs. Lots of pigs died too when the truck overturned, others had to be put out of their misery by the side of the road and others took off as fast as they could.”

Adrien Tirtiaux, A tort ou horizon, 2013/2019, Courtesy Galerie Marin Janda, Vienna; Mathieu Verhaeghe, Rack, 2019, iron, rope, small pork intestines, paint, 300 x 150 x 280 cm, Courtesy of the artist

Mathieu Verhaeghe, Feestvarken, 2015/2019, Courtesy of the artist

 Mathieu Verhaeghe, Sausage Series, 2017-ongoing, Courtesy of the artist

Paul Hendrikse has made a new installation as well, named Quiet Signs, looking at the legacy of Lode Craeybeckx, a former mayor of Antwerp, who from 1947 until his death in 1976, oversaw the city’s rapid post-war era expansion.

 Paul Hendrikse, Quiet Signs, 2019, Courtesy of the artist

For this exhibition, we also commissioned photographer Eva Donckers to create a series of images for the visual campaign. Her images, shot around Barcelona, Castelldefels and Blanes in Catalonia, Spain, are based on specific locations in Bolaño’s novel. Depicting campsites, cafés, beaches and other settings, the images give a sense of incidents and encounters that have happened in seemingly innocent places. The images she created are really impressive, and it felt appropriate to include them in the exhibition rather than use them purely for the visual campaign. It has been highly rewarding to bring these different generations together for this exhibition.

© SC

Dit interview werd gepubliceerd op de website van Metropolis M, 19.07.2019.

AMBERES - ROBERTO BOLAÑO’S ANTWERPENM HKA, Antwerp, 07.06.2019 - 15.09.2019.

Artists include: Anne-Mie Van Kerckhoven, Imogen Stidworthy, Sophie Podolski, Cevdet Erek, Michèle Matyn, Andrea Fraser, Luc Deleu, Georges Smits, Allan Sekula, Laure Prouvost, Luc Tuymans, Bart Prinsen, David Lamelas, Jimmie Durham, Katrin Kamrau, Ruth Sacks, Walter Swennen, Chantal Peñalosa, Nicolás Uriburu, Stephen Willats, Paul Hendrikse, Marlene Dumas, Rinus Van de Velde, Danny Devos, Eva Donckers, Alain Ayers, Mathieu Verhaeghe, Alain Robbe-Grillet, Adrien Tirtiaux, Laurie Parsons, Gordon Matta-Clark, Hugo Roelandt, Ria Pacquée and items from the Roberto Bolaño Archive.

Laure Prouvost, This piece of WORK was exchanged on St Jan place after digging long and deep tunnels, 2019, Courtesy of the artist and Galerie Nathalie Obadia (Paris and Brussels), carlier | gebauer (Berlin) and Lisson Gallery (London and New York) 

Jimmie Durham, Resurrection, 1995, Collection Stella Lohaus

 Walter Swennen, Zij die hier zijn zijn van hier, 2007, Courtesy of the artist and Xavier Hufkens

Danny Devos, Wurger van de Linkeroever – 1, 1994, Collection Flemish Community/Courtesy of the artist

Luc Deleu, Antwerp, your next cruise stop!, 1990, Collection Reuse NV

Luc Deleu, Antwerp, your next cruise stop!, 1990, Collection Reuse NV

Luc Deleu, Antwerp, your next cruise stop!, 1990, Collection Reuse NV

Luc Tuymans, Prague, Refribell, Harbours, Waterloo, Nautilus, 1981–1982, Collection M HKA

Ria Pacquée, I didn’t do it, 2016, Courtesy of the artist 

Katrin Kamrau, SPEKTRUM*objekt18(portrait) II, 2015, Courtesy of the artist


Popular posts from this blog


35 YEARS PANAMARENKO & DEWEER GALLERY - A BRILLIANT STORY SINCE 1983 Als Panamarenko niet bestond, ze moesten hem uitvinden. De zelfverklaarde fantast behoeft geen introductie. Van het einde van de jaren ’60 tot zijn pensioen in 2005 bricoleerde hij een kinderlijke droomwereld - van zelfgebouwde duikboten, vliegende schotels en zeppelins tot auto’s en kipachtige vogels. Zijn verwondering was de perfecte voedingsbodem voor zijn poëtische creaties, steeds balancerend tussen techniek en esthetiek, en nu op weg naar de eeuwige jeugd! Deweer Gallery bezit een schatkamer aan Panamarenko’s, en dat is bezwaarlijk overdreven. Tussen het begin van de jaren ’80 en 2005 verzamelde de familie Deweer een indrukwekkende hoeveelheid topstukken als V1 Barada Jet (1991), IJsvogel (2003) en Donnariet (2003). Naast unieke objecten zijn er ook heel wat tekeningen, modellen, fotografische prints, multiples en grafiek van de kunstenaar. Deweer Gallery is de enige galerie in België die zoveel werk van Pana…

Yves Velter

Brief aan Yves Velter, geschreven naar aanleiding van de vernissage van de tentoonstelling Soul Contractions in de Paardenstallen in Kortrijk. 27.04.2019.

Beste Yves,
Relatief recent nodigde je me uit om een bezoek te brengen aan je atelier in de Romestraat in Oostende. We zijn geen intimi, ons contact bleef vooralsnog beperkt tot een beleefdheidsgroet op een vernissage. Je werk had ik wel al gezien. Zoals het monumentale tableau ‘Gaze of Hesitation’ dat dit najaar nog te zien was in de Mesdag Collectie in Den Haag. Dertien mensen in een zwart kostuum zijn er rond een reusachtige tafel iets aan het doen, wat nog het meest lijkt op vergaderen. Het tafelblad viel me meteen op. Je verbeeldt er immers een wateroppervlak dat me deed denken aan een diepe, onvoorspelbare oceaan. Het gesprek tussen de verschillende personages leek me afstandelijk. Dat meende ik af te leiden uit de strakke vormen, het grijsblauwe coloriet, maar misschien nog in de eerste plaats uit de gezichten. Daar waar ik oge…


Komplot brengt hedendaagse kunst naar Constantin Meuniermuseum
Kapitalisme, vroeger en nu
In het Constantin Meuniermuseum vindt een primeur plaats: een tijdelijke groepstentoonstelling met hedendaagse kunst. Onder de titel ‘LABOUR’ selecteerde curator en directeur van het nomadische curatorencollectief Komplot Sonia Dermience tien kunstenaars die aan de hand van bestaand of nieuw werk onderzoeken wat het sociaalrealisme en arbeid vandaag betekent.

We besluiten ons bezoek te combineren met een passage langs BOZAR. In dit kunstencentrum loopt momenteel (onder andere) de verdienstelijke expo ‘Bernard van Orley’. Maar waar het in BOZAR over de koppen lopen is, is er in het Meuniermuseum geen kat te bespeuren. En dat is eigenaardig. Constantin Meunier (1831-1905) is een van België’s grootste schilders/beeldhouwers. Hij verwierf succes met zijn waardige en grootse visualisaties van arbeiders. Van mijnwerkers tot glasblazers - Meunier verleende ze de status van helden van de industriële revolut…

delighted despondence

Buscábamos una diligencia a todo trance con mulas viciadas, dispuestas a rodar por los edificios, a romper los arreos y a matar al mayoral Darío de Regoyos
Loss and mourning, melancholy and dark beauty. These are the ingredients of La España Negra [Black Spain], a book that can be described as an alternative guide to wander through northern and central Spain, from the Cantabrian coast and the Basque Country to Madrid. This little jewel, published in 1898, is a child born out of a journey made in 1888 by two intimate friends, namely Belgian symbolist poet Émile Verhaeren and Spanish painter, and co-writer, Darío de Regoyos. It is a rare artistic dialogue between Spain and Flanders during the fin de siècle. Both having lost a parent - Verhaeren his father and Regoyos his mother - they started their travels as a way to mourn, to process their pain and create new memories and works that welled up from the depths of their soul.

Verhaeren and Regoyos searched for remote villages far from the b…

David Denil

Met het boek LET US NOT FALL ASLEEP WHILE WALKING toont David Denil zich naast een clever beeldenmaker, een erudiet verteller en een voortreffelijk onderzoeker en analyticus. In deze lijvige pil brengt hij op een uiterst eigenzinnige, compromisloze manier stukken uit de turbulente geschiedenis van Oekraïne in kaart, meer specifiek de burgerrevolutie op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev - Maidan. Op 21 november 2013 vond daar de eerste van een golf demonstraties plaats tegen de corruptie en de rechtsonzekerheid. Een deel van de bevolking wilde het lot van Oekraïne aan de Europese Unie verbinden in plaats van aan Rusland.
LET US NOT FALL ASLEEP WHILE WALKING - een adaptatie van de frase ‘don’t let me walk around asleep’ uit het gedicht Days are Passing, Nights are Passingvan Taras Shevchenko - is een dynamisch en doorwrocht boek. Denil belicht er verschillende facetten van het conflict via found footage en eigen geënsceneerde fotografische opnames zwevend tussen droom en realiteit en o…

Lina Bo Bardi

Brazilië's best bewaarde geheim
Lina Bo Bardi (1914-1992), Italiaans-Braziliaans multitalent, zou ‘Brazilië’s best bewaarde geheim’ zijn. Een halve eeuw was ze een centrale figuur binnen de cultuur van Brazilië. Haar bijdrage aan disciplines als architectuur en vormgeving is aanzienlijk. In het Design Museum van Gent kan je momenteel naar een klein fragment van haar oeuvre gaan kijken. Verschillende modernistische meubels staan er uitgestald, hoofdzakelijk ontworpen tussen 1948 en 1951 en geproduceerd in de Estúdio Palma, de praktijk die ze samen met de Italiaanse architect Giancarlo Palanti had opgericht. Lina Bo Bardi is echter zoveel meer. We doken in de diverse facetten van haar invloedrijke, complexe oeuvre en troffen er visie, innovatie en onverstoorde moed, wars van het narratief waarin ze opereerde, dat een mannelijke superioriteit dicteerde. ‘Ik ben een architect. Ik kan niet doorheen muren gaan. Ik ben geen heks. Het enige dat ik met muren kan doen is ze afbreken.’
Het is …

Sébastien Reuzé

Sébastien Reuzé onderzoekt het wezen van fotografie in FOMU
Een omgeving waar je in opgaat
‘Licht dat papier treft.’ De essentie van fotografie laat zich lapidair  samenvatten. De Franse fotograaf Sébastien Reuzé onderzoekt het wezen van fotografie, zijn bouwstenen. Zo blijkt ook in de tentoonstelling ‘Hotel Solaire’ in het FOMU Antwerpen waar hij kleuren, vormen en materialen inzet als woorden en zinnen van een eigen imaginair ‘univers ailleurs’ dat - als een carnivore plant - mooi oogt, maar ook gevaarlijk kan zijn. “Mijn beelden laveren tussen verschillende lezingen; ze zijn zoals een koorddanser, zoekend naar een evenwicht.”

Al wandelend doorheen de expositie voel je meteen: hier is geen documentair fotograaf aan het werk. We kijken naar fragmenten van de werkelijkheid, turen in een soort spiegels, het resultaat van analoge opnames geprint op gemanipuleerd lichtgevoelig papier. Amper hebben we een stap in de expo gezet of daar ontvouwt de zon zich in haar volle omvang. Op verschillen…

Les Monseigneurs

Gent - LUCA School of Arts 
Les Monseigneurs  Victor Verhelst - MA Grafisch Ontwerp Thomas Renwart - MA Textielontwerp
Fantasiewezens, poëtische zinnen en (on)herkbenbare, botanische vormen: wie in het atelier van het kunstenaarsduo Les Monseigneurs ronddwaalt, struint door een schier oneindig vat vol inspiratie. Het is de humus, de ‘grafische tuin’ die de twee zelfverklaarde ‘tuinmannen’ vertalen naar extravagant gekleurde ontwerpen voor (wand)tapijten. ‘Dit is slechts het begin van ons levensproject, notre jardin ne perira jamais.’ Les Monseigneurs bestaat uit grafisch ontwerper Victor Verhelst (1997) en textielontwerper Thomas Renwart (1995). Vanuit een gedeeld engagement sloegen ze in september 2018 de handen in elkaar: het begin van een continue kruisbestuiving die hen geen windeieren legde. De oogst van het eerste jaar bestaat uit diverse (wand)tapijten die dualismen zoals kunst versus design of klassiek versus eigentijds ondermijnen. Het zijn stuk voor stuk unieke stukken die functi…

Marc De Blieck

Hoe verhoudt fotografie zich vandaag tot begrippen als uniciteit, autoriteit en auteurschap? Deze brede vraagstelling en de mogelijke antwoorden zitten diep verankerd in het DNA van SOFAM, een non-profit coöperatieve vennootschap die auteursrechten van visuele kunstenaars in België behartigt. Sinds mei 2018 organiseert SOFAM tweemaal per jaar een tentoonstelling in het Europees Huis van de Auteurs (EHA) waar het is gevestigd. De uitgepuurde expo SAVE AS IMAGE van fotograaf en beeldend kunstenaar Marc De Blieck die plaatsvindt in de coworking ruimten en het café van EHA zet deze vraagstelling extra in de verf.
Een buste van Nefertiti op een sokkel. Een vitrine met optische meetapparatuur. Keramische dan wel geschilderde bloemen. Een woud. Marc De Blieck beperkt zich tot het in beeld brengen van herkenbare objecten van cultureel belang die we aantreffen in musea, naast Unesco-werelderfgoed. Het gaat om onderwerpen die reeds door anderen zijn geselecteerd o.a. omwille van hun universele w…